शब्दांची जबाबदारी आणि काळाची हाक
९९व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष विश्वास पाटील यांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून केवळ साहित्यिक मंच व्यापला नाही, तर समकालीन समाजमनालाही अंतर्मुख होण्यासाठी एक प्रबोधनात्मक, जबाबदार आणि मूल्यकेंद्री आव्हान दिले. सुप्रसिद्ध कादंबरीकार व ऐतिहासिक कथालेखक म्हणून मराठी वाङ्मयात स्वतंत्र ओळख निर्माण करणाऱ्या विश्वास पाटील यांची निवड केवळ साहित्यिक कर्तृत्वासाठी नव्हे, तर व्यापक सामाजिक जाणिवा असलेला विचारवंत म्हणून झाली होती, हे त्यांच्या भाषणातील आशयातून प्रकर्षाने जाणवते. त्यांनी शब्द हे केवळ सौंदर्यनिर्मितीचे साधन नसून समाजपरिवर्तनाची नैतिक जबाबदारी वाहणारे प्रभावी अस्त्र आहे, ही भूमिका ठामपणे मांडली. साहित्य हे काळाचे केवळ प्रतिबिंब न राहता दीपस्तंभासारखे मार्गदर्शन करणारे असावे, असा सूचक विचार त्यांच्या भाषणातून सातत्याने व्यक्त होत राहिला. मराठी साहित्याची परंपरा ही केवळ गौरवगाथांची मालिका नसून संघर्ष, प्रश्न, परिवर्तन आणि सत्यशोधनाची अखंड प्रक्रिया आहे, हे सांगताना त्यांनी संतपरंपरा, शाहिरी वाङ्मय, समाजसुधारक, दलित साहित्यिक आणि आधुनिक विचारवंतांची वैचारिक साखळी उलगडली. भाषणात भावनांचा आवेश होता; मात्र त्याहून अधिक बौद्धिक शिस्त, वैचारिक प्रामाणिकता आणि सामाजिक भान प्रकर्षाने जाणवत होते. वेगवान, तंत्रज्ञानप्रधान काळात साहित्याची उपयुक्तता काय, या प्रश्नाला उत्तर देताना त्यांनी अप्रत्यक्षपणे अधोरेखित केले की माणूस जेव्हा माणूसपण हरवू लागतो, तेव्हा साहित्यच त्याला स्वतःकडे पाहण्याचा आरसा दाखवते. त्यामुळे साहित्यसंमेलन हे केवळ उत्सव नसून सामूहिक आत्मपरीक्षणाची जिवंत प्रक्रिया आहे, ही जाणीव त्यांच्या भाषणातून ठळकपणे अधोरेखित झाली.
मराठी भाषेची सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक जबाबदारी हा ९९व्या संमेलनातील एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू ठरला. संमेलनाध्यक्षांनी स्पष्ट केले की भाषा ही केवळ संवादाचे साधन नसून समाजाची सामूहिक स्मृती, मूल्यव्यवस्था आणि अस्मिता जपणारी सजीव शक्ती आहे. जागतिकीकरणाच्या झपाट्यात भाषा उपयुक्ततेच्या निकषांवर मोजली जात असताना, मराठीने आपल्या मुळाशी असलेली नाळ तोडू नये, असा सजग इशारा त्यांनी दिला. भाषा आणि संस्कृती यांचे नाते नदीसारखे असल्याचे प्रतिमात्मक वर्णन करत त्यांनी सूचित केले की नदी वाहते, बदलते, नवे प्रवाह स्वीकारते; मात्र उगम विसरल्यास ती कोरडी पडते. या विचारातून परंपरेचे भान राखत आधुनिकतेचा स्वीकार करण्याची गरज अधोरेखित होते. मराठी साहित्याने लोकभाषा, बोली, ग्रामीण व आदिवासी संवेदना आत्मसात करत लोकजीवनाशी नाते टिकवले आहे, याची त्यांनी विशेष दखल घेतली. भाषेतील शुद्धता केवळ व्याकरणिक काटेकोरपणात नसून आशयाच्या प्रामाणिकतेत असते, हा सूक्ष्म पण मूलभूत विचार त्यांच्या भाषणातून प्रकर्षाने पुढे आला. विद्यार्थ्यांनी भाषा केवळ अभ्यासक्रमापुरती मर्यादित न ठेवता विचारांची शिस्त, सांस्कृतिक जाणीव आणि संवेदनशीलता विकसित करणारे माध्यम म्हणून आत्मसात करावी, असा सूचक संदेश या भाषणातून सातत्याने उमटत राहिला.
अध्यक्षीय भाषणाचा वैचारिक गाभा म्हणजे साहित्य आणि सामाजिक जबाबदारी यांचा अटळ व अविभाज्य संबंध होय. तटस्थतेच्या नावाखाली मौन धरणे हेही एक प्रकारचे सामाजिक अपराधीपण आहे, असा सूचक पण ठाम विचार त्यांनी मांडला. भाषा, जात, वर्ग, लिंग, आर्थिक विषमता, स्थलांतर, ग्रामीण व आदिवासी जीवनातील प्रश्न, पाणीटंचाई, आरोग्यसेवांची दरी, शिक्षणातील असमानता, पर्यावरणीय संकटे आणि बदलते श्रमसंबंध यांसारख्या समकालीन वास्तव प्रश्नांपासून साहित्याने पळ काढू नये; उलट, या प्रश्नांना शब्द देणे हेच साहित्याचे खरे कर्तव्य आहे, हा विचार त्यांच्या भाषणाचा वैचारिक कणा ठरला. दलित-बहुजन साहित्याने संविधानिक मूल्यांच्या आधारावर उभे केलेले संघर्षपर साहित्य समाजपरिवर्तनाची दिशा दाखवणारे ठरले आहे, याची त्यांनी ठळक नोंद घेतली. इतिहासातील अनेक साहित्यिक उदाहरणांचा संदर्भ देत त्यांनी अप्रत्यक्षपणे अधोरेखित केले की जेव्हा साहित्याने खोल प्रश्न विचारले, तेव्हाच समाजाने स्वतःकडे पाहण्याचे धैर्य केले. संवेदनाविरहित प्रबोधन कोरडे ठरते आणि विचारांशिवायची भावना दिशाहीन होते; म्हणून साहित्यिकाने भावना आणि विवेक यांचा समन्वय साधणे आवश्यक आहे, हा संदेश त्यांच्या भाषणातून ठामपणे व्यक्त झाला.
शिक्षणव्यवस्था आणि साहित्य यांचे नाते हा संमेलनातील आणखी एक महत्त्वाचा विचार म्हणून पुढे आला. साहित्य हे केवळ अभ्यासक्रमातील घटक न राहता विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्त्व घडणीचे प्रभावी साधन आहे, हे संमेलनाध्यक्षांनी ठामपणे मांडले. आजच्या परीक्षाभिमुख शिक्षणपद्धतीत संवेदनशीलता, मूल्यनिष्ठा, स्त्री-पुरुष समता, सामाजिक न्याय, पर्यावरणीय जाणीव आणि चिकित्सक विचार यांना दुय्यम स्थान मिळत असल्याबद्दल त्यांनी चिंता व्यक्त केली. साहित्य विद्यार्थ्यांना प्रश्न विचारायला शिकवते, सहानुभूती विकसित करते, वंचित घटकांचे अनुभव समजून घेण्याची दृष्टी देते आणि मतभिन्नतेचा सन्मान करायला शिकवते, हा मुद्दा त्यांनी स्पष्टपणे अधोरेखित केला. शिक्षकांनी केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणारे न राहता साहित्याच्या माध्यमातून संवाद घडवणारे, विचारप्रवर्तक मार्गदर्शक व्हावे, असे सूचक आवाहन त्यांनी केले. तरुण पिढीला केवळ माहिती नव्हे, तर मूल्यांची दिशा देणे हे शिक्षणाचे खरे उद्दिष्ट आहे, ही जाणीव या विचारातून ठळकपणे पुढे आली.
तंत्रज्ञान आणि साहित्याच्या भविष्यासंदर्भातील विचारही त्यांच्या भाषणाचा एक ठळक आणि समकालीन भाग ठरला. डिजिटल माध्यमांनी वाचनाच्या सवयी बदलल्या असल्या तरी वाचनाची गरज संपलेली नसून ती अधिक तीव्र झाली आहे, असा स्पष्ट दृष्टिकोन त्यांनी मांडला. ब्लॉग, पॉडकास्ट, ई-पुस्तके, ग्राफिक नॅरेटिव्ह यांसारख्या नव्या साहित्यप्रकारांकडे धोका म्हणून नव्हे, तर नव्या पिढीशी संवाद साधण्याची संधी म्हणून पाहावे, असा सूचक विचार त्यांच्या भाषणातून पुढे आला. विशेषतः सतत ऑनलाइन राहण्याचा दबाव, तात्काळ प्रतिसाद देण्याची मानसिक सक्ती, तुलना आणि दृश्य-लोकप्रियतेची स्पर्धा या डिजिटल संघर्षांमध्ये अडकलेल्या तरुण पिढीला सखोल वाचनाची शांत जागा साहित्यच देऊ शकते, हे त्यांच्या विचारातून स्पष्ट झाले. तंत्रज्ञान हे शत्रू नसून साधन आहे; मात्र त्या साधनाचा वापर कोणत्या मूल्यदृष्टीने केला जातो, हे अधिक महत्त्वाचे आहे, असा ठाम आग्रह त्यांनी धरला. झटपट लोकप्रियता आणि अल्गोरिदमप्रधान वाचनसंस्कृतीच्या काळात दीर्घकालीन साहित्यिक मूल्यांची जपणूक करणे ही मोठी जबाबदारी असल्याचे त्यांनी अधोरेखित केले. भाषांतर साहित्याच्या माध्यमातून मराठी साहित्य जागतिक संवादात सहभागी होऊ शकते, हा दूरदृष्टीपूर्ण विचारही त्यांनी मांडला.
साहित्यिकांची भूमिका, संस्थात्मक जबाबदाऱ्या आणि आत्मपरीक्षण यांवरही संमेलनाध्यक्षांनी विशेष भर दिला. लेखक हा समाजाचा संवेदनशील घटक असून पुरस्कार, प्रसिद्धी आणि व्यासपीठांपेक्षा लेखनाची प्रामाणिकता अधिक महत्त्वाची आहे, हा विचार त्यांनी निर्भीडपणे मांडला. साहित्यिक संस्था, संमेलने, प्रकाशक आणि नियतकालिकांनी नवोदित लेखकांना व्यासपीठ, मार्गदर्शन, वैचारिक सुरक्षितता आणि चिकित्सक संवादाची संधी द्यावी, असे त्यांनी सुचवले. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य, सेन्सॉरशिप आणि आत्मसंयम यांचा समतोल राखणे ही साहित्यिकांची नैतिक जबाबदारी असल्याची जाणीव त्यांनी करून दिली. वाचकांशी प्रामाणिक संवाद साधणे आणि सतत आत्मपरीक्षण करणे हीच साहित्यिकाची खरी कसोटी आहे, हा संदेश त्यांच्या भाषणाचा नैतिक कणा ठरला.
९९व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षीय भाषणाचा समारोप आशा, जबाबदारी आणि भविष्यदृष्टीच्या प्रकाशाने उजळलेला होता. सामाजिक असमानता, पर्यावरणीय संकटे, सांस्कृतिक ताणतणाव आणि बदलते जीवनप्रवाह असूनही साहित्याची भूमिका संपलेली नाही; उलट ती अधिक जबाबदार, व्यापक आणि मानवी झाली आहे, असा ठाम विश्वास संमेलनाध्यक्ष विश्वास पाटील यांनी व्यक्त केला. साहित्य माणसाला माणूस बनवते, त्याला प्रश्न विचारायला, स्वप्ने पाहायला आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहायला शिकवते, हा विचार या संपूर्ण भाषणाचा सारांश ठरतो. साध्या वाचकापासून विद्यार्थ्यांपर्यंत प्रत्येकाच्या जीवनाला समृद्ध करणारी ही दृष्टी काळाच्या पलीकडे जाणारी असली, तरी वर्तमानाशी घट्ट नाते सांगणारी आहे. म्हणूनच हे अध्यक्षीय भाषण आणि त्यातून साकारलेला विचार मराठी साहित्याच्या वाटचालीतील एक दिशादर्शक, प्रेरणादायी आणि मूल्यकेंद्री क्षण ठरतो.
*©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई*
दिनांक : ०५/०१/२०२५
