पत्रकारितेचा दीपस्तंभ बाळशास्त्री जांभेकर आणि आजचा पत्रकार
अबरार मिर्झा
_महाराष्ट्रात दरवर्षी ६ जानेवारी हा दिवस पत्रकार दिन म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस म्हणजे केवळ पत्रकारांचा सन्मान करण्याचा सोहळा नसून, समाजातील पत्रकारितेच्या भूमिकेचे आत्मपरीक्षण करण्याची संधी आहे. मराठी पत्रकारितेचे जनक बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या जयंतीनिमित्त साजरा होणारा हा दिवस त्यांच्या विचारांचा, मूल्यांचा आणि निर्भीड पत्रकारितेच्या परंपरेचा पुनरुच्चार करतो.
इ.स. १८३२ साली ‘दर्पण’ हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू करून बाळशास्त्री जांभेकर यांनी समाजप्रबोधनाची मशाल पेटवली. त्या काळात ब्रिटिश राजवटीखाली असलेल्या भारतात सत्य मांडणे, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हे धाडसाचे काम होते. मात्र जांभेकरांनी ज्ञान, विज्ञान, सामाजिक सुधारणा आणि राष्ट्रहित या विषयांना प्राधान्य देत पत्रकारितेला दिशा दिली. त्यांनी पत्रकारितेला केवळ बातम्यांचे माध्यम न ठेवता समाजशिक्षणाचे प्रभावी साधन बनवले.
आजच्या काळात पत्रकारितेची व्याप्ती प्रचंड वाढली आहे. छापील माध्यमांबरोबरच इलेक्ट्रॉनिक आणि डिजिटल माध्यमांनी माहितीचे स्वरूप बदलले आहे. माहिती क्षणार्धात लोकांपर्यंत पोहोचते; मात्र त्याचबरोबर अफवा, अर्धसत्य आणि सनसनाटीपणाचे आव्हानही वाढले आहे. अशा परिस्थितीत पत्रकाराची जबाबदारी अधिक कठीण आणि अधिक महत्त्वाची बनली आहे.
पत्रकार हा लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानला जातो. शासन, प्रशासन आणि समाज यांच्यातील दुवा म्हणून पत्रकार काम करतो. सामान्य नागरिकांचे प्रश्न, दुर्लक्षित घटकांचे दुःख, भ्रष्टाचार, अन्याय या सर्व बाबी समाजासमोर निर्भीडपणे मांडणे हे पत्रकाराचे कर्तव्य आहे. मात्र हे कर्तव्य पार पाडताना सत्यनिष्ठा, निष्पक्षता आणि सामाजिक भान जपणे अत्यावश्यक आहे.
आज व्यावसायिक स्पर्धा, टीआरपी, लाईक्स-व्ह्यूज यांच्या दबावाखाली पत्रकारितेची नैतिकता धोक्यात येत असल्याची टीका होत आहे. अशा वेळी बाळशास्त्री जांभेकर यांच्या विचारांकडे पाहणे गरजेचे ठरते. त्यांनी पत्रकारितेला मूल्यांची बैठक दिली होती. त्या मूल्यांची जपणूक करणे ही आजच्या पत्रकारांसमोरील खरी कसोटी आहे.
पत्रकार दिन हा केवळ अभिनंदनाचा दिवस नसून आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. आपण समाजासाठी काय योगदान देत आहोत? आपली लेखणी सत्याच्या बाजूने आहे का? दुर्बलांच्या आवाजाला आपण व्यासपीठ देतो आहोत का? या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याचा हा दिवस आहे.
बाळशास्त्री जांभेकर यांचा वारसा पुढे नेत, बदलत्या काळाशी जुळवून घेत सत्य, निर्भीड आणि जबाबदार पत्रकारिता करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. पत्रकारितेचा दीपस्तंभ उजळवत ठेवण्याची जबाबदारी आजच्या प्रत्येक पत्रकारावर आहे._